Commentaar op Van Den Bulck

Opiniestuk van Jan Van Den Bulck op deredactie.be

Je doet twee dingen fout.

Dat bijna niemand de winst van Trump kon voorspellen, is niet zo ongewoon. Bij elke verkiezing haalt men het zinnetje “de echte verliezers zijn de opiniepeilers” boven – ik denk dat ze dat stukje zelfs op voorhand schrijven.
Dat men een echte trendbreuk niet ziet aankomen, komt minder vaak voor, maar ook daarin zijn de Verenigde Staten niet speciaal. In de pers zijn parallellen getrokken met brexit, maar er zijn er veel meer.
De opgang van Pim Fortuyn, bijvoorbeeld, vertoont opvallende gelijkenissen met die van Trump. Pim Fortuyn was een flamboyante buitenstaander die perfect aanvoelde hoe hij het ongenoegen moest aansnijden van een groep mensen die zich steeds minder vertegenwoordigd was gaan voelen in de toenmalige politiek.
Net als Trump beantwoordde hij in heel veel opzichten totaal niet aan het cliché van de conservatieve of reactionaire politicus. Hij behoorde zo nadrukkelijk zelf tot de elite dat de rest van het establishment niet kon begrijpen waar zijn achterban zich eigenlijk in herkende.

Je hebt een interpretatie van het succes van Pim Fortuyn (wat je goed recht is), maar je behandelt die interpretatie als een feit. Je doet nauwelijks iets anders als de politici die na een verkiezingsresultaat beginnen te zeggen dat het resultaat betekent dat de kiezer “voor A” of “tegen B” heeft gestemd.

Welnu, daar moet het mee gedaan zijn. Als kiezers konden zeggen wat ze wouden, zouden ze het doen, maar ze kunnen het niet. Ze kunnen alleen een stem uitbrengen en die stem kan bij elke individuele kiezer iets totaal anders betekenen, of als gevolg van een totaal anders overwegingsproces tot stand gekomen zijn. Dat politici een bepaalde interpretatie van een verkiezingsresultaat proberen door te drukken is begrijpelijk, maar dat kunnen ze slechts zo lang doen als de kiezers slikken dat er in hun plaats gesproken wordt, en belangrijker nog: dat er hun dingen in de mond gelegd worden die niet met hun ideeën overeenstemmen. Dat moet stoppen en daartoe zullen wij allemaal gewoon onze mond moeten beginnen opendoen.

Maar een politicus die dit doet is nog iets anders dan een commentator die dit doet. De politicus kun je het in die zin nog vergeven omdat hij er voordeel bij kan halen. De commentator, journalist of opiniemaker maakt er alleen verlies bij. Hij zou moeten bewerkstelligen dat mensen geïnformeerd worden en zelf nadenken. Maar elke keer dat hij zegt “de kiezers hebben op deze kandidaat gestemd omdat ze zich in hem herkenden,” brengt hij debat tot zwijgen dat hij ook had kunnen doen opflakkeren. De enige juiste reactie op een dergelijke uitspraak zou wel eens kunnen zijn om nog kwader te worden op de elite die denkt het allemaal zo goed te begrijpen.

Net zomin als seksistische mopjes nu niet meer zomaar stilzwijgend en alleen innerlijk hoofdschuddend kunnen genegeerd worden, kunnen dergelijke uitspraken nog geslikt worden, of ze nu van politici of commentatoren komen.

Je kan een parallel trekken tussen Vlaams blok, Pim Fortuyn, Brexit en Trump, natuurlijk kan je dat! Maar haal er dan toch een impuls uit voor positieve actie! Bijvoorbeeld: welke lessen kunnen we trekken? Kan Duitsland nog bewaard worden voor een overwinning van het AfD? Welke enorme bocht moeten Merkel en de traditionele partijen maken om een Clinton-scenario te vermijden?

En hier zit de verklaring voor het “onverwachte” succes van Trump: het valse consensus-effect. Hoewel we denken dat we de New York Times lezen, lezen we eigenlijk de selectie die onze Facebookvrienden daarvan gemaakt hebben.
Facebookalgoritmes leren daarvan en zorgen er vervolgens voor dat we ook niets anders meer te zien krijgen. Hoewel we denken dat we naar CNN kijken, kijken we eigenlijk naar een fragment dat onze Twittergroep eruit gelicht heeft.
Onze kennissen en vriendengroep is doorgaans geen doorsnee van de maatschappij. Het is een slechte steekproef. Geen wonder dat we allen samen overtuigd geraken van één versie van de waarheid – en schrikken als dat geen goede voorspelling van de realiteit blijkt te zijn.

Hetzelfde probleem: je stelt iets voor als feit, maar je helpt alleen maar mee aan de totstandkoming van dat feit. Anders gezegd: nu is het nog geen feit, maar door het een feit te noemen wordt het langzaamaan een feit.

Facebook en co willen al tien jaar dat de situatie is zoals jij haar beschrijft, dat namelijk mensen niet meer zelf de beweging maken om iets te doen, maar worden bewogen om iets te doen. Maar zij hebben die feitelijkheid moeten creëren, namelijk door de mensen min of meer te dwingen hun model te volgen.

Toen Facebook en Google met algoritmes naar buiten kwamen die in plaats van de gebruikers een selectie brachten van nieuws of van zoekresultaten, was er een gezonde weerstand. Maar ze hebben de algoritmes gewoon opgedrongen. Hetzelfde toen Facebook en Apple het gebruik van hun producten begonnen te baseren op systemen van alerts en notifications. Zeggen dat dergelijke systemen voor ons realiteiten zijn is vergeten dat er in ons een grote weerstand is tegen al deze dingen die ons tot een louter uitvoerende automaat maken.

Ik heb een pagina die getiteld is “dit zijn de artikels die ik zou sharen op facebook als ik vond dat mijn sociaal leven iets te maken had met wat ik goede journalistiek vind”, daarop deel ik de artikels die ik op facebook zou delen als mij dat geen slecht gevoel zou geven. Het is geen technofobie. Het is dat ik mij bewust ben van de ongewenste effecten van de algoritmes die facebook gebruikt, zoals het gegeven dat het geen evenwichtig nieuws oplevert, en daardoor ipso facto geen goed nieuws of geen nieuws dat mij interesseert. Toen ik daarover schreef in 2012 vond ik al dat ik jaren te laat was om dat geformuleerd te krijgen, omdat het iets was dat je al veel langer had kunnen zien aankomen.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s