Ongeordende gedachte over epistemologie (18)

18. Wat is kritisch denken?

Wat het denken kritisch maakt, is het bewustzijn van het eigen subjectieve perspectief.

Je zou dus kunnen zeggen dat kritisch denken verwant is aan een meditatieve instelling.

Kritisch denken is ook noodzakelijk een oefenen, en ook daaraan zie je het meditatieve aspect. Want om kritisch te denken moet er altijd een wisselwerking optreden tussen het eerstepersoonsstandpunt en het derdepersoonsstandpunt. Je observeert bijvoorbeeld eerst aan anderen dat ze geen oor hebben naar afwijkende meningen omdat ze zo overtuigd zijn van een zaak zoals die zich vanuit hun perspectief aandient. Nadien pas kom je op het idee om deze observatie ook op jezelf toe te passen en je af te vragen of er ook in jouw geval een ander, onvermoed perspectief is om de zaak uit te bekijken. Met die stap wordt je denken kritisch. Of je leest een experiment over hoe de menselijke geest werkt. Kritisch denk je pas als je na lezing van dit artikel ook blijft onthouden dat de psychologische regels die het experiment aantoonde ook op jou van toepassing zijn.

Een voorbeeld. Ik ben op de hoogte van het psychologische principe dat een bekende naam of een positieve associatie iets aantrekkelijker doen lijken. De test of ik deze regel, die ik als observator ken en begrijp, ook blijf onthouden wanneer ik het zelf ben die hier in de plaats van de geobserveerde komt, is bijvoorbeeld de situatie waarin het chocolademerk Côte d’Or een smeerpasta op de markt brengt. Als ik onkritisch ben koop ik de chocopasta om de psychologische redenen die ik goed ken, maar vergeet wanneer ze mijzelf betreffen. Als ik kritisch ben kan het zijn dat ik hem koop of niet koop, maar ik sta niet onder de heerschappij van deze psychologische wetten die ik begrepen heb. De redenen waarom ik hem koop of niet koop zijn in vrijheid van die wetten overwogen.

Een ander voorbeeld. Ik zie Uri Geller een lepel buigen. Maar ik ben op de hoogte van de manieren waarop goochelaars de aandacht kunnen afleiden en illusies creëren. Als ik kritisch denk, zal ik afwegen of ik vind dat Uri Geller lepels kan buigen “met zijn geest”, zonder mij door die effecten die ik doorzie te laten afleiden.

Een laatste voorbeeld. Dit artikel kan je op minstens twee manieren lezen. Eerste manier: je trekt de les die eruit te trekken is, maar dat houdt niet meer in dan een bevestiging van de oordelen die je al hebt over mensen die met meer kansen dan jijzelf geboren zijn. Wat je gewonnen hebt is een beetje duidelijkheid en aanschouwelijkheid. Alleszins is er dus toch enige winst. Tweede manier: je trekt de les, maar je doet ook de oefening van de les op jezelf toe te passen. Zegt het iets over de verantwoordelijkheden die gepaard gaan met de plaats en omstandigheden waarin ik geboren ben? Dat is hetgene dat je eerst nog moet uitvinden (en daar is de echte winst te halen).

Aan het laatste voorbeeld zie je het oefen-aspect nog het best.

Kritisch denken is de zoektocht naar objectiviteit. Met betrekking tot uiterlijke aspecten is dat relatief makkelijk te bereiken, met betrekking tot innerlijke aspecten vereist het oefening.

Advertenties

3 gedachtes over “Ongeordende gedachte over epistemologie (18)

  1. De Denkende Dertiger zegt:

    Is het wel een zoektocht naar objectiviteit? Of is kritisch denken ‘slechts’ het in vraag stellen van de voor jou heersende normen en waarden en beschikbare kennis?

    • simboels zegt:

      Ik bedoelde met objectiviteit hier niet meer dan het vermijden van subjectieve normen en waarden (in de mate dat je inziet dat ze subjectef zijn en nadat je je best hebt gedaan om te achterhalen of ze subjectief zijn).
      Maar alternatieve interpretaties geven van dingen als “kritisch denken” is voor een stuk natuurlijk een spel dat ik speel. Aan de ene kant zou ik ook een nieuwe term hebben kunnen uitvinden voor het ding dat ik karakteriseerde, aan de andere kant hebben alle filosofen hetzelfde spel gespeeld en termen op nieuwe manieren ingevuld. Ik ben op een dag begonnen met een alternative invulling van de term argument (gedachte over epistemologie nr 1*) en vandaar was het in de eerste plaats een oefening om te zien of ik eens met een frisse blik naar andere termen kon kijken. Het is niet bedoeld als definitieve invulling van de term (maar opnieuw: sinds wanneer geloven filosofen in definitieve invullingen?)

      * gewoongedachten.wordpress.com/2013/08/07/ongeordende-gedachten-over-epistemologie-1-5/

      • De Denkende Dertiger zegt:

        Mooi dat je de oefeningen zo geordend op papier krijgt. Lukt mij in de verste verte nog niet. Ik vlieg te snel alle kanten op, en zit voordat ik het weet in het gebied waar ik altijd eindig: taalfilosofie. Dankje, ik ga zeker je blog verder lezen.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s