dingen die nog onbegrepen zijn

Tijdens het joggen spuwde ik in het gras. Het gebeurde terwijl ik een bocht nam, en waarschijnlijk daardoor bewoog het speeksel zich volgens een andere curve dan degene die ik geanticipeerd had, merkwaardig genoeg een hogere. Daar er geen levende ziel in de buurt was, en het geheel zich bovendien in het midden van een bui afspeelde, was het niet erg dat ik iets hoger dan gepland gespuwd had. Maar mijn aandacht was wel getrokken, en het zette me aan het denken.

Is er een manier om het verst te spuwen, bijvoorbeeld door zijn hoofd in een bepaalde hoek te houden? Is die hoek dan vijfenveertig graden, wat aan de ene kant een redelijke beginhypothese lijkt, omdat ik denk dat het voor een kanon waarschijnlijk de beste hoek is, maar aan de andere kant niet lijkt te stroken met de praktijk? Waaraan zou het kunnen liggen dat een aannemelijke theorie niet strookt met de werkelijkheid? Welke andere hoek buiten vijfenveertig graden zou het kunnen zijn? Enzovoort. Aristoteles kwam mij voor de geest, van wie ik geleerd had dat hij niet wist wat de optimale hoek was om een kanonskogel of pijl af te schieten.

Ik besefte dat het in elk geval moest gaan om een geval dat niet met één element in een formule te gieten was. Er gingen altijd meerdere elementen tegen elkaar afgewogen moeten worden, vooraleer met ijzeren zekerheid besloten kon worden welke hoek de optimale was. Dat drukte zich al uit in het feit dat het projectiel zich in een curve bewoog en niet in een rechte lijn. Als een licht ging het in mij op dat dit reeds een idee was dat Aristoteles niet kon hebben als hulpmiddel. Ik vermoedde een formule met verschillende elementen, nog voor ik wist om welke elementen het ging, en ik vermoedde dat mijn vermoeden een juist vermoeden was, dat tot een definitief antwoord zou leiden. Aristoteles kon dergelijke vermoedens niet hebben omdat hij niet zoals ik in de twintigste eeuw geboren was en niet zoals ik naar een twintigste-eeuwse school gegaan was.

Ik bracht me voor de geest hoe het zou zijn om dit probleem aan te vatten als oude Griek. Ik zou waarschijnlijk al zeer lang moeten blijven stilstaan bij het gegeven dat een spuw of worp of schot verder zou kunnen geraken, ookal was het gelanceerd vanuit een inferieure hoek. Namelijk als het met meer kracht gelanceerd was. Ik had in alle vermoedens die ik in een fractie van een seconde gemaakt had deze factor al buiten beschouwing gelaten. Ik had al beslist dat de formule even geldig zou zijn voor een zwakke spuw als voor een sterke, dat ik dus niet voor een zwakke spuw mijn hoofd anders moest oriënteren. Geheel correct, maar ook geheel onbewust. Als ik eerst bewust de redenen hiervoor had moeten vinden, zou het uren, misschien dagen in beslag genomen hebben.

Ik dacht aan de manier waarop we in de lagere school dingen leren, en aan de vraag of het een goed didactisch principe is wanneer de leraar iets leert, dat de leerlingen nog niet helemaal begrijpen. O, een filosofisch vraagstuk met een lange traditie, dat alleen jammer genoeg zelden wordt toegepast op een concrete situatie als het onderwijs in de lagere school. Het scheen mij plots toe dat dit onvermijdelijk goede didactiek moest zijn. Het is immers ondoenbaar om kinderen alle redenen aan het verstand te brengen waarom bepaalde factoren geëlimineerd moeten worden uit een begrippelijke samenhang – terwijl het heel goed doenbaar is om het principe van de baan van een projectiel aanschouwelijk uit de doeken te doen en het begrip als het ware beetje bij beetje uit het gegeven los te peuteren.

Ik besefte ook dat niemand die zich dezelfde vraag zou stellen ooit zou willen beweren dat het onderwijs van jonge kinderen anders kan verlopen dan door bepaalde dingen eerst voorop te stellen, die de kindern pas later helemaal begrijpen. Maar ik wist tegelijk dat dat voor de middelbare school anders was. Er zijn pedagogen die beweren dat je nooit iets mag zeggen dat leerlingen nog niet helemaal kunnen begrijpen en voorlopig enkel op jouw autoriteit moeten aanvaarden en leren. Ik besloot dat ik het met die stelling niet helemaal eens kon zijn.

Ik zag de mens en zijn levensloop voor mij en hoe hij door in een bepaald tijdperk geboren te zijn al automatisch dingen opneemt die hij telkens in een eerste fase niet begrijpt en niet kan begrijpen, en in een tweede fase leert begrijpen doordat hij al andere begrepen en onbegrepen voorstellingen heeft die hem naar het begrip ervan leiden. De ondersteuning van die andere voorstellingen is cruciaal, want zonder hen kan zelfs iemand van het kaliber van Aristoteles niet doen wat ik in een fractie van een seconde kan.

Ik zag ook mijzelf door het bos lopen en wat mijn plaats was als kennend wezen in de wereld. Ook ik werd nog steeds geleid door dingen die ik niet begreep, maar toch als leidraad kon gebruiken. Ik kon een open instelling aannemen, die uit niet meer hoefde te bestaan dan het besef dat er nog zoveel dingen overbleven om begrepen te worden. Het was onvoorstelbaar dat er in de sociale omgeving van het tijdperk waarin ik geboren was niet duizenden aanknopingspunten te vinden waren die ik nog niet begreep maar mij wel konden leiden tot een dieper begrip van alles wat mij omringde. Ik begreep niets van dit bos, waar ik doorheen liep, en net dat besef gaf me pas een vermoeden van hoe diep ik de bomen en de wolken en de aarde zou kunnen begrijpen, op termijn …

En tenslotte vroeg ik mij af of de pedagogische idee dat men alle leerstof altijd zo moet opbouwen dat men de leerlingen bij elke stap een echte of gespeelde ja-knik ziet maken, niet nefast voor de samenleving zou kunnen zijn. Wat immers als je het kind bent dat in deze lessen zit en geen vermoeden heeft van de kracht die een onbegrepen idee kan hebben om in de diepten van het gemoed bewegingen wakker te roepen die je ertoe leiden dat je zelf beetje bij beetje een eigen begrip van de zaak opbouwt? Wat als je in plaats daarvan telkens maar weer voorgekauwde redenen moet nakauwen en langzaam vergeet dat je zelf ook de kracht hebt om energie door je gedachten te laten stromen, om te streven naar iets dat in je gedachten vooralsnog niet bereikt is maar wel al herkenbare contouren heeft. En het besef dat je, als je het eindelijk bereikt, zelf en op je eigen tempo zal mogen uitmaken of je het verwerpt dan wel aanvaardt, dan wel verbetert.

 

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s