Juist vergelijken (deel 1)

Dit is een post waarvan ik niet goed weet hoe ik eraan moet beginnen. Het is begonnen met dit artikel, dat ik een tijd geleden tegenkwam. Ik vond het een goed voorbeeld van onzorgvuldig concluderen uit gegeven data, en ik was op het idee gekomen om de hele zaak eens uit te schrijven. Ik wou laten zien dat filosofie in sommige gevallen nodig is, dat je wetenschappers niet zomaar alleen kan laten met een set van observaties omdat ze dan wie weet wat voor wilde conclusies zouden kunnen trekken.

Alleen ben ik op een artikel gebotst dat een even goede illustratie is van waarom filosofen soms ook behoorlijk wilde conclusies trekken, als het eerste artikel dat illustreert met betrekking tot wetenschappers. En nu is het niet meer duidelijk wat het besluit zou moeten zijn. Dat de wetenschap en de filosofie even vatbaar zijn voor de valstrik van het onzorgvuldig concluderen? Dat de schrijvers van het tweede artikel geen goede filosofen zijn? Het enige wat duidelijk is, is wat ik te zeggen heb over het onzorgvuldig redeneren in de beide artikels – ik zal dat dus maar opschrijven en het besluit openlaten.

——-

In het eerste artikel gaat het over een experiment met vissen. De conclusie gaat over de invloed van mensen die politiek niet geïnformeerd zijn op het functioneren van een democratie.

Wat wijst het experiment namelijk uit? Dat in een bepaald geval de “wens” van een meerderheid van vissen binnen een groep niet het gedrag van de groep bepaalt, behalve als er een groep neutrale vissen wordt toegevoegd.

Laten we ons dit voorstellen bij groep mensen, bijvoorbeeld een land. In een hypothetisch scenario zijn alle stemmers goed geïnformeerd en hebben een uitgesproken mening. Een meerderheid van de stemmers is nu tegen de doodstraf. De wet die uiteindelijk gemaakt wordt is dat (tegen de meerderheid in) de doodstraf wel wettig is. Maar veranderen we het hypothetische scenario door een ongeïnformeerde massa toe te voegen, dan wordt uiteindelijk de wet gemaakt dat de doodstraf onwettig is. Op het eerste gezicht lijkt het dus dat er zonder “domme massa” geen democratie is. Vandaar de titel van het artikel.

Op het eerste gezicht, op een heel algemeen vlak, is het reeds verdacht dat de vork zo aan de steel zou kunnen zitten. Het is immers volstrekt onduidelijk wat het zou kunnen betekenen, dat zonder domme massa de minderheid binnen de groep het uiteindelijke gedrag zou bepalen – of tenminste, er moet een bijkomende reden zijn waarom de minderheid het uiteindelijke gedrag bepaalt. Anders lijkt het gevolg te moeten zijn dat de groep zou luisteren naar de kleinste minderheid. Om het gedrag van de groep te bepalen zou het volstaan om minder groepsleden met dezelfde overtuiging te hebben dan de voorstanders van andere meningen. Dat is denkbaar, maar toch al tamelijk absurd en erg onwaarschijnlijk.

Dit vermoeden dat er iets niet pluis is wordt bevestigd door de details van het experiment. Het blijkt dat de vissen een heel specifieke reden hebben in het eerste geval (zonder introductie van domme massa) naar de minderheid te luisteren. Namelijk, de zogezegde wens van de meerderheid druist in tegen hun instinct. Het experiment is zo opgebouwd dat de vissen eerst op een heel bepaalde manier worden geconditioneerd. Dat is de factor die maakt dat ze het merkwaardige gedrag vertonen van naar een minderheid te luisteren, in het specifieke geval dat die minderheid wel het gedrag voorstaat dat overeenkomt met het instinctmatige gedrag.

Het experiment bewijst dat vissen onder uitzonderlijke omstandigheden uitzonderlijk gedrag vertonen. Ja dat is niet zo moeilijk om te bewijzen. Maar het uitzonderlijke maakt dat de vergelijking met het functioneren van een democratie ongeldig is. Wanneer zou het gedrag van vissen ons wel iets kunnen leren over ons menselijk gedrag in verband met beslissingen van groepen? Op zijn minst zou daartoe vertrokken moeten worden van regelmatig vissengedrag, niet van onregelmatig. Een heel eenvoudige manier om te weten of het om een regelmatige situatie gaat is gewoonlijk de zaak eens om te draaien. Dat was een van de eerste dingen die in mijn hoofd gebeurden toen ik het artikel gelezen had. Ik vroeg me af: wat als de meerderheid het instinctmatige gedrag wilde en de minderheid het tegenovergestelde? Zou de minderheid dan ook nog de bovenhand halen? Natuurlijk niet, dus dat was al een eenvoudige aanduiding dat het niet over een regelmatige situatie ging. Als het wel zo was dat de minderheid nog steeds de bovenhand zou halen, zou het een aanduiding zijn dat er geen uitzonderlijke factoren in het spel waren, en zou er al een sterke indicatie gegeven zijn dat groepen vissen zich blijkbaar gedragen naar het gedrag dat de minderheid voorstaat. In feite vind ik het vervelend dat ik de test van het omdraaien moet doen, want eigenlijk is dat een van de dingen die de onderzoeker zou moeten doen vooraleer hij zijn conclusies presenteert alsof ze over regelmatig gedrag gaan.

Als men inziet dat het eerste scenario, namelijk zonder de toevoeging van de zogezegde domme massa, een uitzonderlijk geval is, dan is het ook niet meer opzienbarend dat de toevoeging van de domme massa onverwacht de situatie verandert. Immers, hetgene waarin we eigenlijk geïnteresseerd zijn, waar we eigenlijk iets uit kunnen leren, is het regelmatige geval, en in het regelmatige geval verandert de domme massa niets. Daar is er gewoon eerst een meerderheid die de bovenhand haalt, en daarna bij toevoeging van een neutrale groep nog steeds een meerderheid. – Natuurlijk is het opzienbarend dat in het experiment zoals het uitgevoerd is de domme massa een verschil maakt, maar dat leert ons alleen iets over een uitzonderlijke situatie. Hier de vergelijking maken met democratie is twee dingen met elkaar vergelijken die niet met elkaar kunnen vergeleken kunnen worden omdat ze niet in één en hetzelfde opzicht naast elkaar kunnen staan.

Het experiment leert ons wel andere dingen. Blijkbaar is het zo dat het instinct onder omstandigheden de bovenhand kan halen van de wil van de meerderheid. In het experiment was er een meerderheid die geconditioneerd was tot onnatuurlijk gedrag, maar een minderheid kon deze conditionering tegenwerken, of toch zolang er geen domme massa was. Het voor de vissen juiste gedrag, ik bedoel daarmee het instinctmatige, bleek bestand tegen een misplaatste wil van de meerderheid, of toch zolang er geen neutrale groep in het spel was. Met andere woorden, op voorwaarde dat het om een misplaatste democratische beslissing ging, was er inderdaad een domme massa nodig om de democratie te laten functioneren. Het experiment zei wel degelijk iets over het functioneren van een democratie, maar alleen over een democratie waar die misplaatst wordt.

Ik weet dat ik daarmee kort door de bocht ga; ik heb mijn overtuiging niet gemotiveerd dat het instinctmatige gedrag voor de vissen het goede gedrag is, en ik wil dat hier trouwens ook niet doen. Maar het is op dit punt dat ik de neiging heb om te besluiten dat filosofie nog steeds nodig is. Namelijk om te blijven zorgen dat de conclusies die uit experimentele gegevens getrokken worden binnen het rijk van het juiste blijven. De hele strekking van het artikel (en schijnbaar van het onderzoek, maar daarover kan ik niet zeker zijn) was dat er een domme massa nodig is om een democratie te doen functioneren, maar welhaast het omgekeerde is het geval. Een domme massa (als de omstandigheden zo zijn dat zij een verschil maakt) is niet goed maar in tegendeel slecht, omdat zij zorgt voor een pervers democratisch effect.

De vraag is natuurlijk: waarom noem ik juist filosofie? Waarschijnlijk omdat dat een ding is dat mij altijd geleerd is in mijn opleiding tot filosoof. Van de wetenschapsfilosoof wordt bijvoorbeeld altijd gezegd dat het zijn taak is om het wetenschappelijke proces te bewaken. Daarbij is de verwachting niet zozeer dat hij de regels opstelt, toegegeven, maar allicht wel dat hij in principe aan de alarmbel kan trekken.

Deel twee volgt

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

w

Verbinden met %s