Homeopathie: meer van hetzelfde

Wat me vaak opvalt is hoe onwetenschappelijk er gepraat wordt, zodra het over homeopathie gaat. Het onderwerp fungeert vaak als een magneet voor onwetenschappelijk denken. Dat is me nog eens opgevallen toen ik herinnerd werd aan deze comic (zie voetnoot onderaan).

Dat viel me op, en het gaf me een tiens-gevoel dat het nu net moest gebeuren bij een comic die eigenlijk wil lachen met de onwetenschappelijkheid van de homeopathie. Dit is geen uitzonderlijk verschijnsel. Het is in het bestrijden van de homeopathie dat de wetenschap zich van een kant lijkt te tonen die bijna een karikatuur van wetenschappelijkheid is. Het ergst en ook het ergerlijkst zijn in dat opzicht de proefdemonstraties.

Nu wil ik verduidelijken: men moet van ludieke acties niet verwachten dat ze tegelijk pronkvoorbeelden zijn van wetenschappelijke methode. Maar waar ik op wil wijzen is de geest die uit de hele vertoning spreekt. Die heeft iets van totaal disrespect voor de logica, van wegschrikken voor wetenschappelijke ernst …

Enfin, ik vind het moeilijker daar woorden voor te vinden (omdat ik er met mijn verstand niet goed bij kan) dan te beschrijven waar het om gaat. Het zal wel duidelijk worden waar het tegen de logica zondigt.

In februari nog was er een soort van internationale actie tegen het geloof in de werking van homeopathie (www.1023.org.uk). Maar het was niet de eerste keer dat dezelfde stunt gedaan werd. En elke keer doet het pijn aan mijn ogen er opnieuw over te lezen.

De actie, stunt of hoe men het ook wil noemen bestaat erin dat veel mensen, waaronder zoveel mogelijk prominente mensen, grote dosissen van homeopathische middelen innemen. Daarbij kondigen ze dat aan, met herhaaldelijk luidkeels vermelden van de woorden “zelfmoord” en bewijs”. Het verhaal dat ze lijken te willen vertellen is iets als het volgende:

We nemen een zeer hoge verdunning van bijvoorbeeld belladonna. Belladonna is een giftige plant en hoge verdunningen van belladonna worden inderdaad regelmatig voorgeschreven in de homeopathie. Door nu grote dosissen van deze belladonnaverdunning in te nemen, tonen we door niet dood te gaan aan dat homeopathie niet werkt.

Het is het soort stunt dat zich uitstekent leent tot het uitlokken van krantekoppen als “homeopathie-sceptici plegen collectief zelfmoord”. Misschien is het daarom dat de actie zo vaak herhaald wordt. Tegelijk is het niet te snappen dat de actie herhaald wordt aangezien er niets aan klopt. Men zou nog kunnen snappen dat ze één keer uitgevoerd wordt omdat men te dom is om dat in te zien. Maar daarna zou men toch moeten overgaan tot een andere actie, die wel klopt. Redelijkerwijs zou men er toch van uit moeten gaan dat een logisch sluitende actie effectiever is dan een logisch absurde, als het erop aankomt om te ijveren voor het geloof in de wetenschappelijke methode. Dat men uit tijdsgebrek het eerste het beste idee uitvoert, tot daar aan toe. Maar in de tijd die dan verstrijkt tot aan het organiseren van de volgende actie zou men toch echt wel op iets beters moeten komen.

De stunt van het niet doodgaan na het innemen is een stunt die nooit iets zou kunnen bewijzen. Als iemand toch zou doodvallen, zou dat een experimenteel gegeven zijn (zij het natuurlijk een onverwacht), dat verklaard zou moeten worden. Maar het zou niet bewijzen dat de homeopathie werkt. Dat maakt van de stunt iets absoluut en totaal vrijblijvends.

Het is belachelijk om het verder uit te schrijven omdat het zo vanzelf spreekt, maar ik doe het toch omdat ik het argument onbegrijpelijkerwijze nog nergens heb gezien.

1) Als het idee achter de stunt gericht zou zijn op de werkzaamheid van stoffen bij een verdunning hoger dan 10 tot de 23ste macht, dan zouden de proefpersonen om iets te bewijzen vele duizenden liters van het homeopathische medicijn moeten innemen vooraleer de dodelijke dosis van belladonna bereikt is en ze dus al of niet aan de belladonna zouden overlijden. Ze zouden al lang aan watervergiftiging gestorven zijn voor ze nog maar een fractie van de dodelijke dosis belladonna hadden ingenomen. Als de demonstratie gericht is tegen de werkzaamheid van de stof, dan is het een belachelijke demonstratie want de homeopathie gelooft ook dat een betrekkelijk kleine hoeveelheid water al dodelijk is.

2) Als de actie gericht is tegen de stelling dat belladonna giftig is, dan zou men er een beetje van moeten eten en dan zien of men het overleeft of niet. Maar ook dat zou niets bewijzen. De homeopathie en de reguliere wetenschap zijn het eens over de werking van onverdunde belladonna.

3) Als het idee is dat homeopaten geloven dat hoge verdunningen van belladonna giftig zijn, dan is het al helemaal een belachelijke onderneming. Waarom dan nog de stunt uitvoeren? Klaag dan de homeopaten aan omdat ze medicijnen voorschrijven waarvan ze geloven dat ze giftig zijn, maar zonder een waarschuwingslabel zoals we dat op andere medicijnen kunnen vinden waarvan aangenomen wordt dat ze in grote dosissen giftig zijn. Misschien heeft niemand het gevraagd aan de homeopaten. Misschien moeten de homeopaten eens op eigen initiatief gaan zeggen dat ze niet geloven dat hoge dosissen van sterk verdunde belladonna of andere planten giftig zijn. Dat geeft dan meteen de sceptici de gelegenheid om hen de vraag te stellen waar alles op zou moeten aankomen: wat is volgens de homeopathie dodelijk? Als de sceptici een proef willen uitvoeren die wel iets zou bewijzen, zouden ze iets moeten doen dat volgens de homeopathie wel dodelijk is, maar volgens de reguliere wetenschap niet. Als ze dan niet zouden sterven, dan zou dat tenminste iets bewijzen. (Het is natuurlijk niet makkelijk om iets te vinden dat aan deze beschrijving voldoet. Aan de ene kant is de homeopathie er trots op dat hun medicjinen niet giftig zijn en aan de andere kant is de reguliere wetenschap er trots op dat hun medicijnen wel giftig zijn. Maar men zou het moeten vragen aan de homeopaten. Wie weet is er wel een homeopaat te vinden die gelooft dat een werkende, ingeschakelde gsm aan je hoofd vastbinden en daar tien jaar mee rondlopen dodelijk is. Als iemand die proef zou uitvoeren, het zou overleven en daarmee het ongelijk bewijzen van zelfs maar één individuele homeopaat, zou dat nog altijd een oneindige winst zijn ten opzichte van een proef die niet bewijst en ook niets kan bewijzen.)

Ik stel me altijd voor dat de oorspronkelijke bedenker van de actie ervan moet uitgegaan zijn, dat de manier waarop een stof werkzaam is volgens de homeopathie dezelfde is als de manier waarop een stof werkzaam is in de reguliere wetenschap. De simpele vaststelling dat de homeopathie gelooft dat de werkzaamheid verhoogt bij verdunningen, terwijl de reguliere wetenschap het omgekeerde gelooft, had hem in principe tamelijk eenduidig op het idee moeten kunnen brengen dat zijn vooronderstelling fout was. Maar goed, op basis van zijn foute vooronderstelling kwam hij dus tot de tweede stap in zijn redenering: als de werking van belladonna volgens de reguliere wetenschap is dat zij giftig is, en het principe van werking is hetzelfde volgens reguliere en homeopathische geneeskunde, dan moet de belladonna dus ook giftig zijn volgens de homeopathie, verdund of onverdund. Hoe hij van die stap tot bij het idee van de actie is geraakt kan ik me minder goed voorstellen. Misschien zo: dus de homeopathie gelooft dat zeer hoge verdunningen van belladonna maar een heel klein beetje giftig zijn, terwijl iets minder hoge verdunningen wel al giftig beginnen te worden. Als we nu aantonen dat de iets minder hoge verdunningen evenmin giftig zijn, hebben we het ongelijk van de homeopathie bewezen. – Het kan bijna niet dat dit de redenering was, het is veel te stom. Maar het zal ergens iets in die aard zijn.

Ik probeer het argument te reconstrueren, omdat ik in de verste verten niets zie dat in de buurt zou kunnen komen van een aantonen. Nochtans vallen vaak de woorden “proef”, “demontsratie”, “aangetoond”, “bewijs” enzoverder. Men zoekt info over homeopathie en meestal staat in de artikels die men vindt dat “al vaak in verschillende inslikdemonstraties is bewezen dat de werking nihil is” of iets dergelijks. Ik probeer dan te begrijpen wat het argument is, zelfs al lijkt het op het eerste gezicht dat er geen argument is. Ik probeer het te begrijpen, maar tot nu toe kom ik zelfs met mijn reconstructiepogingen niet bijster ver.

Misschien is het een ludieke actie. Ja, dat zal het waarschijnlijk zijn. Het ludieke element bestaat in de glimlach van de lezer die de krantenkop leest waarin sprake is van collectieve zelfmoord. De glimlach getuigt meer van onnadenkendheid dan van iets anders. Maar aan al de rest is er weinig ludieks. Niet aan de verdere inhoud van de krantenartikels, niet aan de informatie die te vinden is op de website van de actie. Niets aan de manier waarop er meer inhoudelijk over de actie gesproken wordt is bedoeld om te lachen. De actie is een ludiek bedoeld element om aandacht te vragen voor een boodschap die niet ludiek is, en verder ook geen enkele inhoudelijke koppeling heeft met de actie.

Mijn vraag is: waarom hebben ze niet gezocht naar een beter, kloppend ludiek element? Of een stripact? Heeft evenveel verband met de boodschap, trekt meer aandacht en is geen slag in het gezicht van de logica.

——-

Voetnoot:

Het heeft niks te maken met hoe ik over de reeks denk. Ik vind xkcd meestal heel goed, en ik vind deze individuele comic trouwens ook goed. Maar één stap in het hele proces dat het een grappige comic maakt is het “besef” dat het bevrucht worden op die manier niet zal lukken. Ik schrijf besef tussen aanhalingstekens omdat woorden als idee of overtuiging te zwak zouden zijn. Maar in feite is het ook geen besef, dus ik gebruik het woord niet in zijn eigenlijke betekenis.

Goed, waarom is het geen besef in de eigenlijke zin? Omdat je een feit wel kan beseffen maar een vermoeden niet, hoe sterk het vermoeden ook is. En hoe weet je of iets een feit is? Wel, in het gewone leven kan dat op allerlei manieren, maar in de wetenschap kan dat alleen door observatie.

In de comic gaat het volgens mij niet om een experiment dat uitgevoerd is, dus kan de uitkomst niet beschouwd worden als een feit.

Voor alle duidelijkheid, ik verwijt de auteur niets. Comics, grappen in het algemeen, hoeven om geslaagd te zijn niet te kloppen. En het is niet omdat er impliciet wordt uitgegaan van iets dat onbewezen is, dat de comic van onwetenschappelijk denken getuigt. Wel is de pointe van de comic, over de evolutieleer, een goed voorbeeld van een manier van wetenschappelijk tewerkgaan die zondigt tegen een van de belangrijkste principes van de wetenschap (zelf experimenteel nakijken in plaats van afgaan op autoriteit) – en dit terwijl het afgebeelde tafereel toevallig juist gaat over een soort van experiment. Als ik ooit les zou willen geven over wat een feit is en wat niet, en hoe verwarrend dat kan zijn als je ingaat op de subtiliteiten, zou ik overwegen deze comic als voorbeeld te gebruiken. – Dus het is louter bijkomstig dat het een goed voorbeeld is. Immers, het heeft niets met de grap te maken. Maar het is wel een goed voorbeeld.

[Het bovenstaande stond eerst in de tekst, maar daardoor kwam de tekst niet snel genoeg tot de kern van de zaak. Dus heb ik het aangepast. Het is een post die relatief vaak wordt aangeklikt, zo heb ik in de laatste drie jaar gemerkt, en ik hoop dat het nu voor de lezer een beetje gemakkelijker is om snel een idee te krijgen waar hij over gaat.]

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

w

Verbinden met %s